Nhiều phụ huynh muốn kèm con học tiếng Anh nhưng chùn lại vì một nỗi lo: "Tiếng Anh của mình đâu có chuẩn, lỡ dạy con phát âm sai thì sao?" Nỗi lo đó có cơ sở, nhưng nó dựa trên một giả định sai: rằng kèm con nghĩa là đứng ra làm giáo viên. Với trẻ tiểu học, việc bố mẹ làm được tốt nhất không phải là dạy, mà là tạo một thói quen hằng ngày, chọn đúng tài liệu có giọng đọc chuẩn, và ngồi học cùng con như một người bạn học. Lộ trình 12 tuần dưới đây thiết kế cho đúng hoàn cảnh đó: bố mẹ đi làm, mỗi tối có 15–20 phút, tiếng Anh của bản thân ở mức "đọc hiểu được, nói còn ngại".
Trước khi bắt đầu: ba nguyên tắc
- Giọng chuẩn đến từ bản ghi âm, không phải từ bố mẹ. Mọi từ mới, mọi câu đọc, hãy để con nghe từ người đọc bản xứ trước: sách có kèm âm thanh, bài hát, ứng dụng có giọng đọc. Vai trò của bạn là bấm nút, lặp lại cùng con và tỏ ra hứng thú.
- Không điểm số, không so sánh. Không chấm điểm con ở nhà, không so với bạn cùng lớp hay con nhà hàng xóm. Trẻ tiểu học học ngoại ngữ tốt nhất khi không sợ sai. Một buổi học bị biến thành giờ kiểm tra là đủ để con né tránh cả tuần.
- Ngắn mà đều hơn dài mà thưa. 15 phút mỗi tối, cùng một khung giờ, hiệu quả hơn hẳn hai tiếng sáng chủ nhật. Gắn nó vào một việc sẵn có: sau bữa tối, trước giờ đánh răng.
Tuần 1–3: nghe nhiều, nói ít, biến tiếng Anh thành âm thanh quen
Mục tiêu giai đoạn này không phải là con thuộc bao nhiêu từ, mà là con quen tai với nhịp và âm của tiếng Anh.
- Bài hát và vè thiếu nhi: chọn ba bốn bài, nghe đi nghe lại cả tuần thay vì mỗi ngày một bài mới. Trẻ cần lặp lại nhiều lần mới bắt chước được.
- Sách tranh có âm thanh: mở bản đọc, cùng con nhìn tranh, chỉ vào nhân vật. Chưa cần dịch.
- Câu lệnh trong nhà: mỗi tuần bố mẹ học năm câu dùng hằng ngày và chỉ dùng đúng năm câu đó: Time for dinner. / Wash your hands, please. / Let's go! / Good job! / Time for bed. Những câu ngắn như vậy bạn hoàn toàn nói được, và con học được rằng tiếng Anh là thứ dùng trong đời thật, không chỉ trong sách.
Mẹo cho bố mẹ: trước khi dùng một câu với con, tự nghe lại câu đó vài lần trên một từ điển có phát âm. Năm câu một tuần là lượng vừa sức cho người lớn bận rộn.
Tuần 4–6: âm của chữ cái, nền móng để tự đọc
Đây là phần mà phụ huynh Việt hay bỏ qua vì chính mình chưa từng học. Trẻ ở trường thường học tên chữ cái (A đọc "ây", B đọc "bi"), nhưng để đọc được từ, trẻ cần biết âm của chữ: chữ a trong cat đọc là /æ/, chữ c đọc là /k/. Phương pháp dạy đọc theo âm như vậy gọi là phonics.
- Mỗi tuần làm quen bốn đến sáu âm, theo bất kỳ chương trình phonics có video hoặc âm thanh mẫu nào.
- Ghép âm thành từ ba chữ cái: c-a-t → cat, s-u-n → sun, p-i-g → pig. Cùng con "kéo dài" từng âm rồi nói nhanh dần cho đến khi thành từ.
- Chơi trò "tìm đồ bắt đầu bằng âm /b/" quanh nhà: bed, book, ball.
Bố mẹ học phonics cùng con thường bất ngờ vì tự sửa được vài lỗi phát âm của chính mình. Đó là lợi ích kèm theo đáng giá.
Hai lỗi phát âm người lớn hay truyền cho con
Bỏ âm cuối: cat thành "ca", books thành "búc". Thêm âm sau phụ âm cuối: dog thành "đóc-gơ". Nếu biết mình mắc hai lỗi này, hãy để con nghe giọng mẫu trước và nói theo giọng mẫu, còn bạn chỉ nhắc lại sau con. Trẻ nhỏ bắt chước giọng mẫu nhanh hơn người lớn rất nhiều.
Tuần 7–9: đọc chung, nói về câu chuyện
Khi con đã ghép được từ ngắn, chuyển sang đọc chung những cuốn sách phân cấp độ dành cho người mới đọc, mỗi trang một hai câu.
- Lần đầu: nghe bản ghi âm, cùng nhìn tranh.
- Lần hai: con đọc, bố mẹ chỉ tay theo chữ. Con bí thì để con nghe lại câu đó, đừng đọc hộ ngay.
- Sau khi đọc: hỏi câu mở, có thể bằng tiếng Việt: "Con thích nhân vật nào?", "Con nghĩ sau đó chú chó đi đâu?". Mục đích là để con hiểu câu chuyện, không phải để kiểm tra từ.
Đừng dịch từng câu sang tiếng Việt. Nếu con hỏi một từ, chỉ vào tranh hoặc làm động tác trước; chỉ dịch khi không còn cách nào khác.
Tuần 10–12: để con nói
Giai đoạn cuối tập trung vào việc con tự nói ra, dù chỉ vài câu.
- Kể về một bức tranh con vẽ: This is my cat. She is orange. She likes fish. Ba câu là một thành tích.
- Quay video ngắn gửi ông bà: con giới thiệu đồ chơi yêu thích bằng tiếng Anh. Có người xem khiến trẻ hào hứng chuẩn bị.
- Đổi vai: con làm "cô giáo", dạy lại bố mẹ năm từ mới của tuần. Bố mẹ cố tình nói sai một từ để con sửa; trẻ rất thích được sửa lỗi người lớn.
Sửa lỗi thế nào cho con không sợ nói
Khi con nói I goed to the park, đừng dừng lại giải thích động từ bất quy tắc. Hãy nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên, như đang trò chuyện: Oh, you went to the park? What did you see? Cách này gọi là nhắc lại có sửa: con nghe được dạng đúng mà không cảm thấy bị bắt lỗi. Lặp lại vài lần qua các ngày, con sẽ tự đổi.
Chỉ dừng lại sửa rõ ràng khi lỗi làm sai nghĩa hẳn, và chỉ sửa một lỗi mỗi lần.
Những điều không nên làm
- Không biến giờ tiếng Anh thành giờ làm bài tập. Bài tập ở trường để ở giờ bài tập. 15 phút này là để nghe, chơi, đọc.
- Không bắt con chép từ mới nhiều lần. Với trẻ tiểu học, nghe và nói trước, viết sau.
- Không so sánh tiến độ với anh chị em hay bạn bè. Mỗi trẻ có nhịp riêng.
- Không để màn hình làm hết. Video có giọng chuẩn rất tốt, nhưng con học nhiều nhất khi có người ngồi cùng, chỉ tay, cười, hỏi lại.
Dấu hiệu con đang tiến bộ
Không cần điểm số để biết. Hãy để ý những thay đổi nhỏ: con tự hát một câu tiếng Anh khi chơi, con dùng Thank you hay Let's go đúng lúc mà không ai nhắc, con hỏi "cái này tiếng Anh nói thế nào hả mẹ?". Đó là lúc tiếng Anh bắt đầu trở thành của con. Trên Ngôn Ngữ Anh, phần trò chơi có các trò ghép từ và nghe chọn hình ngắn gọn, hợp để bố mẹ và con cùng chơi vài phút cuối buổi.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ không giỏi tiếng Anh có kèm con được không?
Được. Giọng chuẩn để con bắt chước nên đến từ bản ghi âm. Bố mẹ giữ thói quen hằng ngày, chọn tài liệu và học cùng con là đủ.
Trẻ tiểu học mỗi ngày nên học tiếng Anh ở nhà bao lâu?
Khoảng 15–20 phút mỗi ngày, đều đặn cùng một khung giờ, tốt hơn những buổi dài nhưng thưa.
Phonics là gì, có cần học không?
Phonics là cách dạy đọc theo âm của chữ cái, như chữ c đọc là /k/ trong cat. Nó giúp trẻ tự ghép và đọc được từ mới, nên rất đáng học ở tiểu học.
Con nói sai ngữ pháp có nên sửa ngay không?
Nên nhắc lại câu đúng một cách tự nhiên thay vì dừng lại giảng. Ví dụ con nói I goed, bố mẹ đáp Oh, you went to the park?
Có nên dịch truyện tiếng Anh sang tiếng Việt cho con không?
Hạn chế dịch từng câu. Dùng tranh và động tác để con hiểu, chỉ dịch khi thật cần. Có thể hỏi con về nội dung truyện bằng tiếng Việt.
