Phần lớn người Việt luyện nghe bằng phim Mỹ, video Mỹ, bài giảng của giáo viên Mỹ. Đến khi đi làm, người ngồi đối diện lại là một quản lý người Anh, một khách hàng người Úc, một đồng nghiệp người Ấn Độ hay Philippines. Từ vựng không khó, câu không dài, nhưng tai cứ trượt. Đó không phải do bạn nghe kém mà do bộ "bản đồ âm thanh" trong đầu chỉ được vẽ cho một giọng. Tin tốt là sự khác biệt giữa các giọng không ngẫu nhiên: chỉ cần biết vài quy luật lớn, tai sẽ tự điều chỉnh sau vài tuần.
Vì sao giọng lạ làm tai "đứng hình"
Khi nghe, não không xử lý từng âm một mà so khớp với những mẫu đã lưu. Bạn nghe water theo kiểu Mỹ hàng nghìn lần, với âm giữa nghe như "đ" và chữ r cuối cong lưỡi rõ, nên não lưu mẫu đó. Khi một người Anh nói water với âm t rõ và không có r cuối, mẫu không khớp, và não mất vài phần giây để dò lại. Trong lúc đó câu tiếp theo đã trôi qua. Vì vậy nghe giọng lạ thấy mệt hơn nhiều so với nghe giọng quen, dù cùng một nội dung.
Cách chữa cũng nằm ở đây: không cần "giỏi hơn", chỉ cần nạp thêm mẫu. Mỗi giọng có vài điểm khác biệt lặp đi lặp lại. Nắm chúng, bạn giảm được phần lớn những lần đứng hình.
Anh Anh và Anh Mỹ: bốn khác biệt nghe ra ngay
Chữ r sau nguyên âm
Đây là khác biệt lớn nhất. Giọng Mỹ phát âm r ở mọi vị trí: car, four, teacher, hard đều có r cong lưỡi. Giọng Anh chuẩn phổ biến ở miền nam nước Anh, cũng như giọng Úc và New Zealand, bỏ r khi không có nguyên âm theo sau. Car nghe như "ca:", four và for nghe gần như nhau, hard nghe như "ha:d".
Nhưng khi từ sau bắt đầu bằng nguyên âm, chữ r lại hiện ra để nối: far away nghe thành "fa-ra-way", four apples thành "fo-rapples". Người quen giọng Mỹ thường lúng túng vì lúc nghe có r, lúc không.
Chữ t ở giữa từ
Giọng Mỹ biến t giữa hai nguyên âm thành một âm bật nhẹ giống "đ": water, better, city, a lot of nghe như "wa-đờ", "be-đờ", "ci-đy", "a lo-đờ". Giọng Anh trong lời nói cẩn thận giữ t rõ. Còn trong lời nói thường ngày ở nhiều vùng nước Anh, t có thể biến thành một chỗ ngắt hơi trong cổ họng, gọi là âm tắc thanh hầu: bottle nghe như "bo-ơl" với một chỗ khựng thay cho t, football cũng khựng ở giữa.
Nguyên âm trong can't, dance, ask
Nhóm từ như can't, bath, dance, ask, last, after được giọng Anh chuẩn đọc với âm "a" dài và sâu (/ɑː/), trong khi giọng Mỹ đọc với âm "e-a" bẹt (/æ/). Hệ quả thực tế: với giọng Anh, can't nghe như "caan't" và hiếm khi bị nhầm với can. Với giọng Mỹ, phân biệt can và can't phải dựa vào trọng âm, vì âm t cuối thường bị nuốt.
Từ vựng và cách nói tầng
Ngoài âm, từ vựng cũng khác: lift và elevator, flat và apartment, queue và line, mobile và cell phone, bill và check ở nhà hàng. Bẫy khó chịu nhất là tầng nhà. Ở Mỹ, first floor là tầng sát mặt đất. Ở Anh, tầng sát mặt đất là ground floor, còn first floor là tầng ngay trên đó. Một đồng nghiệp người Anh hẹn bạn "on the first floor" là ở trên lầu, không phải ở sảnh.
Giọng Úc: nguyên âm trượt và câu kết thúc lên giọng
Giọng Úc gần giọng Anh ở chuyện bỏ r cuối, nhưng nguyên âm thì khác hẳn. Âm trong day, mate, late được trượt mở rộng hơn, nên với tai đã quen giọng Mỹ, today có thể nghe gần như "to-die".
Một đặc điểm hay làm người học bối rối là nhiều người Úc kết thúc câu khẳng định bằng giọng đi lên, nghe như câu hỏi: So I went to the shop? And they didn't have any milk? Đó không phải câu hỏi, họ đang kể và muốn kiểm tra bạn còn theo dõi. Đừng vội trả lời "yes" hay "no", chỉ cần gật đầu hoặc nói right.
Người Úc cũng hay rút gọn từ: arvo (afternoon), brekkie (breakfast), servo (trạm xăng), và câu đáp quen thuộc No worries thay cho "không có gì".
Giọng Ấn Độ và giọng châu Á: nhịp đều và phụ âm khác
Tiếng Anh của người Ấn Độ là một biến thể có quy luật riêng, được dùng rộng rãi trong ngành phần mềm và dịch vụ, nên người đi làm ở Việt Nam gặp rất thường xuyên. Ba đặc điểm đáng chú ý:
- Nhịp đều theo âm tiết. Tiếng Anh của người Anh, Mỹ nhấn mạnh từ quan trọng và đọc lướt từ phụ. Nhiều người Ấn Độ đọc các âm tiết đều nhau hơn, nên trọng âm có khi rơi vào chỗ bạn không ngờ. Thú vị là người Việt thường thấy nhịp này dễ theo, vì tiếng Việt cũng đọc đều từng âm tiết.
- Âm t, d uốn lưỡi và âm th thường được đọc gần như t, d nhẹ: thank nghe như "tank" mềm.
- Âm v và w có khi không phân biệt rõ, very và wary có thể nghe gần nhau.
Về từ vựng, đồng nghiệp Ấn Độ hay viết Please revert với nghĩa "vui lòng phản hồi", prepone nghĩa là dời lên sớm hơn (ngược với postpone), do the needful nghĩa là "làm những gì cần làm". Gặp trong email là hiểu ngay, không cần thắc mắc.
Với đồng nghiệp Singapore, bạn sẽ nghe phụ âm cuối được đọc rất nhẹ và các tiểu từ như lah, lor cuối câu. Với một số người Philippines, âm f có thể nghe gần như p. Đây là những đặc điểm của giọng, không phải lỗi, và người nói vẫn đang dùng tiếng Anh trôi chảy.
Lộ trình bốn tuần để tai quen nhiều giọng
Đừng trộn mọi giọng một lúc. Tai học tốt nhất khi tập trung vào một giọng đủ lâu để nhận ra quy luật.
- Tuần 1, giọng Anh: mỗi ngày nghe mười phút bản tin hoặc chương trình radio của Anh. Chép chính tả một đoạn 30 giây, đánh dấu những chỗ nghe sai, xem có phải do r cuối, t giữa hay nguyên âm /ɑː/ không.
- Tuần 2, giọng Úc: nghe podcast hoặc chương trình truyền hình Úc. Chú ý nguyên âm trong day, mate và những câu kết thúc lên giọng.
- Tuần 3, giọng Ấn Độ và Đông Nam Á: chọn các buổi hội thảo công nghệ, bài thuyết trình của diễn giả từ Ấn Độ, Singapore, Philippines. Đây là loại giọng bạn sẽ gặp nhiều nhất trong họp trực tuyến.
- Tuần 4, trộn: nghe các đoạn hội thoại có nhiều người nói, mỗi người một giọng. Tập nhận ra giọng trong vài giây đầu, rồi "bật" bộ quy luật tương ứng.
Song song với bốn tuần trên, làm đều các đề nghe ở phần thi thử trên Ngôn Ngữ Anh. Với mỗi câu sai, chép lại đúng đoạn đó và nghe thêm ba lần: đây là cách nhanh nhất để biết mình hụt vì từ vựng hay vì âm thanh lạ tai.
Những điều không cần làm
- Không cần chọn phe Anh hay Mỹ để "nói cho chuẩn". Nói một giọng nhất quán, dễ hiểu là đủ. Nghe nhiều giọng và nói một giọng là hai việc khác nhau.
- Không cần bắt chước giọng Úc hay Ấn Độ. Mục tiêu là hiểu, không phải diễn. Bắt chước một giọng không phải của mình dễ bị hiểu là chế giễu.
- Không né giọng người không phải bản xứ. Người dùng tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai đông hơn người bản xứ, và phần lớn cuộc họp quốc tế bạn tham gia sẽ có họ. Chỉ luyện giọng bản xứ là luyện cho một phần nhỏ thực tế.
Câu hỏi thường gặp
Nên học giọng Anh Anh hay Anh Mỹ?
Khi nói, chọn một giọng bạn thấy dễ và giữ nhất quán. Khi nghe, nên quen cả hai cùng các giọng khác, vì trong công việc bạn không chọn được người đối diện.
Vì sao người Anh không đọc chữ r?
Giọng Anh chuẩn phổ biến bỏ r khi sau nó không có nguyên âm, như trong car, hard, four. Khi từ sau bắt đầu bằng nguyên âm, r lại được đọc để nối, như far away.
Làm sao nghe hiểu giọng Ấn Độ trong các cuộc họp?
Chú ý nhịp đều theo âm tiết, âm th đọc gần như t, d và cách dùng từ riêng như revert, prepone. Nghe vài buổi thuyết trình của diễn giả Ấn Độ mỗi tuần, tai sẽ quen rất nhanh.
First floor ở Anh và Mỹ khác nhau thế nào?
Ở Mỹ, first floor là tầng sát mặt đất. Ở Anh, tầng đó là ground floor, còn first floor là tầng ngay phía trên.
Đề thi IELTS Listening có dùng nhiều giọng không?
Có, đề thường gồm nhiều giọng khác nhau chứ không chỉ một giọng. Thông tin cụ thể về dạng đề nên xem trên trang chính thức của đơn vị tổ chức thi.
