Nghe tiếng Anh qua điện thoại và Zoom: vì sao khó gấp đôi và cách xử lý

Nhiều người luyện nghe tiếng Anh khá ổn: xem phim không cần phụ đề tiếng Việt, nghe podcast theo kịp. Nhưng đến lúc nhận một cuộc gọi từ đối tác nước ngoài hoặc vào cuộc họp Zoom với khách hàng, họ bỗng hụt hẳn. Câu hỏi đầu tiên đã phải xin nhắc lại, tên công ty nghe không ra, số điện thoại ghi sai một chữ số. Đó không phải do trình độ bỗng dưng tụt. Nghe qua đường truyền thật sự khó hơn nghe trực tiếp, và cái khó ấy có nguyên nhân kỹ thuật rõ ràng. Hiểu được nguyên nhân thì mới luyện đúng chỗ.

Vì sao nghe qua điện thoại khó hơn nghe trực tiếp

Đường truyền cắt mất phần âm thanh chứa phụ âm

Cuộc gọi điện thoại truyền thống chỉ truyền dải tần khoảng 300 đến 3.400 Hz. Nguyên âm của giọng người nằm gọn trong dải này nên vẫn nghe rõ. Nhưng nhiều phụ âm xát như /s/, /f/, /θ/ lại có năng lượng chủ yếu ở tần số cao hơn. Khi bị cắt, /f/ và /s/ nghe gần như nhau, âm /s/ cuối từ biến mất. Hệ quả rất cụ thể: bạn không phân biệt được product hay products, free hay three, fine hay sign. Trong tiếng Anh, âm cuối mang ngữ pháp (số nhiều, ngôi thứ ba, quá khứ), nên mất âm cuối là mất luôn thông tin.

Gọi qua Zoom, Teams hay Messenger thường truyền dải rộng hơn, nhưng lại có kiểu lỗi khác: mạng chập chờn làm rơi mất vài mảnh âm thanh, và phần mềm nén giọng nói khiến âm thanh bị méo khi người nói nói nhanh.

Không nhìn thấy miệng người nói

Khi nói chuyện trực tiếp, não bạn đọc khẩu hình mà không hề biết. Môi khép lại khi nói /b/, /p/, /m/; răng chạm môi dưới khi nói /f/, /v/. Những tín hiệu đó giúp bù cho phần tai nghe không rõ. Qua điện thoại thì mất hoàn toàn. Họp video có hình nhưng thường mờ, trễ nhịp so với tiếng, hoặc người nói tắt camera.

Bộ lọc tiếng vọng nuốt giọng khi hai người cùng nói

Phần mềm gọi điện có bộ khử tiếng vọng. Khi cả hai bên cùng lên tiếng, nó thường ưu tiên người nói to hơn và hạ hẳn giọng bên kia. Người học hay nói chen một tiếng "yes", "uh-huh" để tỏ ra đang theo dõi, đúng lúc đó lại làm mất một đoạn câu của đối phương. Cộng thêm độ trễ đường truyền, hai bên cứ vô tình nói đè lên nhau.

Không có ngữ cảnh để đoán

Ngồi cùng phòng, bạn thấy tài liệu người kia đang cầm, thấy họ chỉ vào đâu. Qua điện thoại, mọi thứ chỉ còn là âm thanh. Tên riêng, số, địa chỉ email là những thứ không đoán được từ ngữ cảnh, và cũng chính là thứ hay được đọc trong cuộc gọi.

Chuẩn bị trước cuộc gọi: nửa trận thắng nằm ở đây

Người nghe giỏi qua điện thoại không phải là người có tai tốt nhất, mà là người đoán trước được mình sắp nghe gì. Trước một cuộc gọi công việc, dành mười phút làm ba việc:

• Viết ra năm đến mười câu hỏi đối phương có thể hỏi và từ khoá của từng câu. Khi đã có sẵn khung, chỉ cần nghe được hai ba từ là bạn nhận ra câu.
• Tra trước cách đọc tên riêng: tên người, tên công ty, tên sản phẩm. Tên đọc theo kiểu Anh thường khác xa cách bạn đọc theo mặt chữ.
• Mở sẵn giấy bút hoặc một ghi chú trống để chép số và tên ngay khi nghe, đừng tin vào trí nhớ.

Kỹ thuật đọc lại: cách người bản xứ tự kiểm tra

Người làm tổng đài, phi công, nhân viên đặt phòng khách sạn đều được dạy cùng một thói quen: nhắc lại thông tin quan trọng để người kia xác nhận. Đây không phải dấu hiệu nghe kém mà là phép lịch sự nghề nghiệp. Một số câu dùng được ngay:

• Just to confirm, that's Thursday the 14th at 3 p.m., right?
• Let me read that back to you: 0-9-0, 4-4-7, 1-2-8.
• So you'd like two samples, not twenty. Is that correct?

Đọc lại có hai lợi ích. Nó bắt lỗi ngay lúc còn sửa được, thay vì phát hiện ra khi đã gửi sai hàng. Và nó cho bạn thêm vài giây để não xử lý phần tiếp theo.

Số, ngày tháng và chữ cái: ba vùng dễ sai nhất

Số có đuôi -teen và -ty

Fifteen và fifty, thirteen và thirty khác nhau chủ yếu ở trọng âm và âm /n/ cuối. Qua điện thoại, âm /n/ rất dễ mất. Cách chắc nhất là hỏi lại bằng từng chữ số: Is that one-five or five-zero? Người bản xứ cũng làm vậy với nhau.

Ngày tháng

Người Mỹ viết tháng trước ngày, người Anh viết ngày trước tháng. Khi đối phương nói "the fourth of the sixth" hay đọc một chuỗi số ngày, hãy xác nhận lại bằng tên tháng: So that's June 4th, not April 6th?

Đánh vần tên và email

Các cặp chữ cái như B/D/P/V hay M/N gần như không phân biệt được qua đường truyền. Dân văn phòng dùng bảng chữ cái phiên âm: A là Alpha, B là Bravo, C là Charlie, D là Delta, và tiếp tục như vậy. Bạn không cần thuộc hết ngay, chỉ cần nhận ra kiểu đánh vần "B as in Bravo" khi nghe, và tự đánh vần được tên mình, email công ty mình. Một người tên Dũng mà không chuẩn bị, rất dễ nhận về email gửi nhầm cho "Bung".

Xin nhắc lại sao cho đúng chỗ

"Sorry?" hay "Pardon?" khiến người kia nói lại cả câu, thường với cùng tốc độ và cùng cách nói. Hiệu quả hơn nhiều là chỉ rõ đoạn bạn bị mất:

• Sorry, I missed the part after "the deadline is".
• Could you spell the company name for me?
• The line cut out for a second. Could you repeat the last number?

Câu cuối rất đáng dùng: nó đổ lỗi cho đường truyền, không phải cho khả năng nghe của bạn, nên người nói không có cảm giác phải "nói chậm cho người kém tiếng Anh".

Chỉnh thiết bị trước khi chỉnh tai

Có những lỗi nghe không nằm ở tiếng Anh của bạn mà ở cái loa.

• Dùng tai nghe có micro thay vì loa ngoài. Tai nghe cách âm tiếng ồn quanh bạn và giảm tiếng vọng, nhờ đó bộ lọc ít nuốt giọng hơn.
• Nhờ đối phương tắt loa ngoài nếu nghe thấy tiếng vang như trong phòng trống: You sound a bit far away. Are you on speaker?
• Đừng chen tiếng đệm liên tục. Gật đầu thì họ không thấy, nhưng im lặng lắng nghe rồi đáp gọn một lần khi họ dừng sẽ giữ đường truyền thông suốt hơn.

Luyện nghe cho đúng điều kiện thật

Luyện bằng tai nghe tốt với bản ghi âm phòng thu là luyện trong điều kiện lý tưởng, còn cuộc gọi thật thì không bao giờ lý tưởng. Vài cách đưa độ khó thật vào bài luyện:

• Nghe qua loa điện thoại, để xa một chút. Mở một đoạn hội thoại ngắn, đặt điện thoại trên bàn, nghe và ghi lại mọi con số, tên riêng. Sau đó mới đối chiếu với bản chép.
• Chép chính tả 30 giây mỗi ngày với các đoạn có nhiều số và tên riêng: tin thời tiết, thông báo sân bay, tin tài chính. Đây là loại nội dung giống cuộc gọi công việc nhất.
• Luyện với bạn học qua cuộc gọi thật. Hai người đọc cho nhau số điện thoại, email, địa chỉ bằng tiếng Anh, rồi đọc lại để xác nhận. Mười phút mỗi tuần là đủ để quen.
• Ghi âm cuộc gọi của chính mình (khi được đối phương đồng ý) và nghe lại. Bạn sẽ thấy mình thường mất ở đâu: đầu câu, số hay tên.

Trên Ngôn Ngữ Anh, phần thi thử có các đề nghe với hội thoại điện thoại, lịch hẹn và thông báo, đúng dạng thông tin hay bị nghe sai. Nếu vấn đề nằm ở chỗ chính bạn đọc số và chữ cái chưa rõ khiến người kia hỏi lại, phần đọc theo mẫu sẽ chấm từng âm bạn nói.

Những điều không cần làm

• Không cần hiểu từng từ. Trong cuộc gọi, thứ bắt buộc phải đúng là số, tên, thời gian và việc cần làm. Phần còn lại chỉ cần nắm ý.
• Không cần giả vờ đã hiểu. Nói "yes" cho qua là cách chắc chắn nhất để gửi sai báo giá. Người bản xứ hỏi lại nhau suốt, qua điện thoại càng nhiều.
• Không cần đợi giỏi mới nhận cuộc gọi. Nghe qua điện thoại là kỹ năng riêng, chỉ lên được khi gọi thật. Bắt đầu với các cuộc gọi ngắn, có kịch bản như đặt lịch, xác nhận đơn hàng, rồi mới tới họp dài.

Câu hỏi thường gặp