Người Việt học tiếng Anh thường được khen "phát âm rõ". Nhưng chính cái rõ đó lại là vấn đề: khi mọi âm tiết đều được đọc to, đủ, đều nhau, người bản xứ lại thấy khó nghe hơn, và bạn cũng khó nghe họ hơn. Lý do nằm ở một nguyên âm nhỏ mà sách giáo khoa ít khi dạy kỹ: âm schwa, viết là /ə/. Đây là nguyên âm xuất hiện nhiều nhất trong tiếng Anh, và nó gần như không bao giờ được đọc rõ. Hiểu schwa và các "dạng yếu" của từ là hiểu vì sao tiếng Anh có nhịp như vậy, và vì sao bạn nghe can với can't mãi không ra.
Schwa là âm gì
Schwa là một nguyên âm ngắn, lỏng, miệng mở vừa phải, lưỡi nằm yên ở giữa khoang miệng. Với người Việt, âm gần nhất là chữ "ơ" đọc thật nhanh và nhẹ, gần với "â" trong "tân", nhưng không có thanh điệu và không nhấn. Nếu bạn để ý mình phát âm "ơ" như một âm tiết đầy đủ, có độ dài, thì đó là đọc quá tay.
Điều quan trọng: schwa không gắn với một chữ cái nào. Chữ nào trong âm tiết không được nhấn cũng có thể biến thành schwa:
- chữ a: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/
- chữ e: taken /ˈteɪkən/, problem /ˈprɒbləm/
- chữ o: today /təˈdeɪ/, police /pəˈliːs/
- chữ u: support /səˈpɔːt/
- cụm er, or cuối từ (giọng Anh): teacher /ˈtiːtʃə/, doctor /ˈdɒktə/
Vì vậy người học hay đọc banana thành "ba-na-na" ba âm đều nhau, trong khi người bản xứ đọc "bơ-NA-nơ": chỉ âm giữa được nhấn, hai âm kia co lại thành schwa.
Trọng âm đổi, schwa chạy theo
Đây là chỗ thú vị nhất và cũng là lý do người học không thể "đọc theo mặt chữ". Cùng một gốc từ, khi trọng âm dời đi, nguyên âm nào mất trọng âm sẽ thành schwa, nguyên âm nào được trọng âm sẽ hiện rõ:
| Từ | Phiên âm | Âm tiết được nhấn |
|---|---|---|
| photograph | /ˈfəʊtəɡrɑːf/ | PHO-to-graph |
| photography | /fəˈtɒɡrəfi/ | pho-TO-gra-phy |
| photographic | /ˌfəʊtəˈɡræfɪk/ | pho-to-GRA-phic |
Ba từ cùng gốc, chữ o đầu tiên lúc đọc /əʊ/, lúc thành /ə/. Người đọc mặt chữ sẽ đọc cả ba giống nhau, và người nghe phải mất công đoán. Tương tự với economy /ɪˈkɒnəmi/ và economic /ˌiːkəˈnɒmɪk/, politics /ˈpɒlətɪks/ và political /pəˈlɪtɪkl/.
Bài học thực tế: khi học một từ mới có ba âm tiết trở lên, đừng chỉ học nghĩa và chính tả. Học luôn âm tiết nào được nhấn, rồi đọc mọi âm tiết còn lại thật nhẹ.
Dạng yếu: những từ nhỏ gần như biến mất
Không chỉ trong từ dài, schwa còn xuất hiện ở các từ chức năng: mạo từ, giới từ, trợ động từ, đại từ, liên từ. Những từ này có hai cách đọc: dạng mạnh khi đứng một mình hoặc được nhấn, và dạng yếu khi nằm giữa câu. Trong lời nói tự nhiên, dạng yếu chiếm phần lớn.
| Từ | Dạng mạnh | Dạng yếu | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| a | /eɪ/ | /ə/ | a cup of tea |
| the | /ðiː/ | /ðə/ | the end |
| and | /ænd/ | /ən/, /n/ | fish and chips |
| of | /ɒv/ | /əv/ | a lot of time |
| to | /tuː/ | /tə/ | I want to go |
| for | /fɔː/ | /fə/ | wait for me |
| can | /kæn/ | /kən/ | I can swim |
| was | /wɒz/ | /wəz/ | it was late |
| at | /æt/ | /ət/ | at home |
| from | /frɒm/ | /frəm/ | from Hanoi |
Nghe a cup of tea của người bản xứ, bạn sẽ thấy nó gần như "ơ CÁP ơv TI", và trong tiếng Anh của người Anh, nó còn được rút gọn thành chữ cuppa. Fish and chips nghe như "fish 'n' chips". I want to go nghe như "ai WON tơ GÂU", và trong tiếng Mỹ thân mật thành wanna.
Khi nào phải dùng dạng mạnh
Dạng yếu không phải lúc nào cũng đúng. Có ba trường hợp phải đọc dạng mạnh:
- Từ đứng cuối câu: What are you looking at? đọc /æt/, không đọc /ət/. Where are you from? đọc /frɒm/. Yes, I can. đọc /kæn/.
- Từ được nhấn để đối lập: I said tea AND coffee, not tea OR coffee.
- Khi nhắc đến chính từ đó: You don't need "the" here.
Can và can't: hiểu schwa là nghe ra ngay
Đây là cặp làm khổ người học nhiều nhất, đặc biệt với giọng Mỹ, vì âm t cuối của can't thường không bật hơi, gần như không nghe thấy. Mấu chốt nằm ở nguyên âm và trọng âm:
- I can go. — /aɪ kən ˈɡoʊ/: can yếu, thành "kơn", trọng âm rơi vào go.
- I can't go. — /aɪ ˈkænt ˈɡoʊ/: can't giữ nguyên âm đầy đủ /æ/ và được nhấn.
Nói cách khác, nếu bạn nghe một tiếng "kơn" lướt qua thì đó là can; nếu nghe một âm "ken" rõ, có nhấn thì gần như chắc chắn là can't. Ngược lại khi nói, người Việt thường đọc can đầy đủ và nhấn mạnh, khiến người bản xứ nghe thành can't, nghĩa bị đảo ngược hoàn toàn.
Vì sao người Việt khó với schwa
Tiếng Việt là ngôn ngữ mà mỗi âm tiết có thanh điệu riêng và được đọc đủ, dài gần như nhau. Không có âm tiết nào bị "nuốt" thành một âm mờ không thanh. Khi nói tiếng Anh, người Việt mang theo nhịp đó: mỗi chữ một nhịp, đều như đếm. Tiếng Anh thì khác: nó chạy theo nhịp của các từ được nhấn, còn những gì nằm giữa bị nén lại cho vừa.
Thử phép kiểm tra cổ điển này. Đọc hai câu, gõ ngón tay vào mỗi từ in hoa:
- CATS CHASE MICE.
- The CATS have been CHASing the MICE.
Người bản xứ đọc hai câu này với thời gian gần bằng nhau, vì cả hai đều có ba nhịp nhấn. Phần the, have been, -ing, the bị nén vào giữa bằng dạng yếu. Nếu câu thứ hai của bạn dài gấp đôi câu thứ nhất, bạn đang đọc theo nhịp tiếng Việt.
Cách luyện từng bước
- Tra trọng âm mọi từ mới. Trong từ điển, dấu phẩy trên (ˈ) đặt trước âm tiết được nhấn. Đọc âm tiết đó to, rõ, dài; các âm tiết khác đọc nhẹ như "ơ".
- Đánh dấu câu trước khi đọc. Lấy một đoạn ngắn, gạch chân các từ mang nghĩa: danh từ, động từ chính, tính từ, trạng từ. Phần còn lại, tức các từ chức năng, đọc ở dạng yếu.
- Luyện cụm, không luyện từ: a lot of, a cup of, want to, have to, going to, for a while, at the end of the day. Đọc cả cụm như một từ dài với một trọng âm.
- Gõ nhịp: đọc một câu và gõ ngón tay vào mỗi từ được nhấn. Nhịp gõ phải đều, kể cả khi số từ giữa hai nhịp thay đổi.
- Ghi âm và so với bản gốc. Nghe xem câu của bạn có dài hơn hẳn không, các từ nhỏ có bị đọc to quá không.
Phần đọc theo mẫu trên Ngôn Ngữ Anh cho bạn nghe câu mẫu rồi đọc lại và chấm, rất hợp để luyện nhịp và dạng yếu theo các bước trên.
Những điều không cần làm
- Không cần nuốt âm cho "giống Tây". Dạng yếu khác với nói lí nhí. Âm tiết được nhấn vẫn phải rõ, chỉ phần không nhấn mới nhẹ đi.
- Không cần dùng wanna, gonna khi viết hay khi nói trang trọng. Nhận ra được khi nghe là đủ. Khi nói, dạng yếu chuẩn /wɒnt tə/ đã đủ tự nhiên.
- Không cần học thuộc bảng phiên âm cả trăm từ. Nắm khoảng hai mươi từ chức năng hay gặp nhất là đã thay đổi phần lớn nhịp nói.
Câu hỏi thường gặp
Âm schwa trong tiếng Anh đọc như thế nào?
Schwa /ə/ là một nguyên âm ngắn, nhẹ, lưỡi nằm yên giữa miệng, gần giống chữ "ơ" đọc thật nhanh. Nó chỉ xuất hiện ở âm tiết không được nhấn.
Làm sao phân biệt can và can't khi nghe?
Can trong câu khẳng định thường đọc yếu thành "kơn" và không được nhấn. Can't giữ nguyên âm đầy đủ và được nhấn, dù âm t cuối có thể gần như không nghe thấy.
Dạng yếu trong tiếng Anh là gì?
Là cách đọc rút gọn của các từ chức năng như a, the, and, of, to, can khi chúng nằm giữa câu và không được nhấn. Nguyên âm của chúng thường thành schwa.
Vì sao người Việt nói tiếng Anh bị đều đều như đọc?
Tiếng Việt đọc mỗi âm tiết đủ và đều nhau, nên người Việt hay mang nhịp đó sang tiếng Anh. Tiếng Anh chạy theo nhịp từ được nhấn, phần còn lại được đọc nhẹ bằng dạng yếu.
Có nên nói wanna, gonna không?
Trong trò chuyện thân mật thì được, nhưng không nên viết hay dùng trong phỏng vấn, bài thi. Quan trọng hơn là nghe hiểu được khi người khác nói.
