Khi muốn nhấn mạnh trong tiếng Việt, ta có sẵn cả bộ công cụ: "chính Lan làm vỡ", "phải đến năm 2019 tôi mới gặp anh ấy", "tôi cần là một kỳ nghỉ, chứ không phải tiền". Dịch sang tiếng Anh, người học thường bỏ hết những chữ đó và viết một câu phẳng: Lan broke the vase. Câu đúng, nhưng mất ý "Lan chứ không phải ai khác". Khi nói, người bản xứ nhấn bằng giọng: LAN broke it. Khi viết, giọng không còn, và họ dùng một cấu trúc riêng gọi là câu chẻ (cleft sentence). Đây là thứ giúp bài viết và bài nói nghe chủ động, có điểm nhấn, thay vì một chuỗi câu đều đều.
Câu chẻ It: It is/was + phần cần nhấn + that/who
Cấu trúc: It + be + [phần nhấn mạnh] + that/who + phần còn lại của câu.
Lấy câu gốc Lan met Minh in Da Lat in 2019. Bạn có thể nhấn bất kỳ phần nào:
- It was Lan who met Minh in Da Lat. (Chính Lan, không phải chị cô ấy)
- It was Minh that Lan met in Da Lat. (Người Lan gặp là Minh)
- It was in Da Lat that Lan met Minh. (Ở Đà Lạt, không phải ở Hà Nội)
- It was in 2019 that Lan met Minh. (Phải đến năm 2019)
Lưu ý: câu chẻ It không dùng được để nhấn động từ. Muốn nhấn hành động, dùng câu chẻ What ở phần dưới.
Who hay that?
- Phần nhấn là người: who hoặc that đều được. It was my sister who told me.
- Phần nhấn là vật, nơi chốn, thời gian, lý do: dùng that. It was the noise that woke me up. It was because of the rain that we cancelled.
Người học hay viết It was in 2019 when we met hoặc It was in Da Lat where we met. Trong văn nói thân mật vẫn gặp, nhưng trong bài viết chuẩn thì dùng that.
Chia động từ: It luôn số ít, động từ sau who theo phần nhấn
Động từ be ngay sau It luôn ở số ít: It is the students who..., dù phần được nhấn là số nhiều. Nhưng động từ sau who thì hoà hợp với phần được nhấn: It is the students who are complaining, It is my brother who is late.
Thì của be thường đi theo thì của câu: chuyện quá khứ dùng It was, chuyện hiện tại dùng It is.
It was me hay It was I?
It was me who called you là cách nói tự nhiên trong đời thường. It was I who called you đúng theo ngữ pháp cổ điển nhưng nghe rất trang trọng, gần như văn cũ. Trong giao tiếp và hầu hết bài viết, chọn me.
Câu chẻ What: What + mệnh đề + is/was + phần nhấn
Cấu trúc này đưa thông tin quen thuộc lên trước và để thông tin quan trọng, mới, ở cuối câu, đúng chỗ người nghe chú ý nhất.
- What I need is a long holiday.
- What surprised me was how friendly everyone was.
- What I don't understand is why he left.
- What we're looking for is someone with sales experience.
Nhấn mạnh hành động bằng What... do
Đây là cách duy nhất để chẻ một động từ: What you should do is (to) call her directly. What I did was ask the manager. What happened was (that) the system crashed. Sau is/was, động từ thường ở dạng nguyên thể không to; có to cũng được.
Câu What happened was... cực kỳ hay dùng khi kể chuyện hay giải thích sự cố: nó báo trước cho người nghe rằng bạn sắp kể đầu đuôi.
Đảo lại: phần nhấn lên trước
A long holiday is what I need. That's what I meant. Kiểu đảo này hay dùng để chốt lại: Honesty, that's what matters most.
Họ hàng của câu chẻ What
Không phải lúc nào cũng dùng what. Tiếng Anh có một loạt khuôn cùng kiểu, rất tự nhiên trong văn nói:
- All I want is a quiet weekend. (Tôi chỉ muốn...)
- The thing is, we don't have enough time.
- The person who helped me most was my first boss.
- The place where I feel calmest is my grandparents' garden.
- The reason I'm calling is that the order hasn't arrived.
Lỗi người Việt hay mắc
The reason is because...
Tiếng Việt nói "lý do là vì..." nên người học viết The reason is because the traffic was bad. Câu này bị lặp ý: reason đã có nghĩa "lý do", thêm because là "lý do là bởi vì". Trong văn nói người bản xứ cũng nói vậy, nhưng nhiều giám khảo và người biên tập coi đây là lỗi. Dạng chuẩn: The reason is that the traffic was bad. Hoặc gọn hơn: We were late because the traffic was bad.
Lặp lại chủ ngữ và động từ
What I need is I need a holiday. Câu bị lặp vì người nói quên mất mình đã mở đầu bằng What I need. Sau is chỉ cần phần được nhấn: What I need is a holiday.
"Chính" không phải lúc nào cũng là câu chẻ
"Chính giám đốc gọi cho tôi" có thể dịch là It was the director who called me (nhấn vào ai gọi), hoặc The director himself called me (nhấn rằng đó là người cấp cao, không phải trợ lý). Hai câu khác sắc thái: câu thứ hai mang ý ngạc nhiên vì người gọi là nhân vật quan trọng. Chọn theo điều bạn muốn người nghe chú ý.
Dùng câu chẻ ở đâu cho đắt
- Đính chính hiểu lầm: It wasn't the price that put me off, it was the delivery time. Rất hữu ích khi trả lời khách hàng hay phản hồi email.
- Trả lời câu hỏi nói: IELTS Speaking hỏi What do you like about your hometown? Mở đầu bằng What I like most about it is the food cho bạn một nhịp thở và một câu trọn vẹn, thay vì trả lời cụt Food.
- Mở đầu đoạn văn: What many people overlook is the cost of maintenance. Câu này kéo người đọc vào luận điểm.
Nhưng đừng lạm dụng. Một đoạn văn có bốn câu chẻ liền nhau nghe như diễn văn kịch tính. Một hai câu trong một bài là đủ để tạo nhịp.
Khi nói thì nhấn bằng giọng là đủ
Trong hội thoại thường ngày, câu chẻ It ít gặp hơn trong văn viết, vì trọng âm đã làm thay việc đó. I didn't say SHE stole it và I didn't say she STOLE it có nghĩa khác nhau chỉ nhờ chỗ nhấn. Người Việt nói tiếng Anh thường nói đều giọng nên mất đi lớp nghĩa này. Luyện câu chẻ trên giấy, rồi luyện nhấn giọng khi nói, là hai mặt của cùng một kỹ năng. Phần đọc theo mẫu trên Ngôn Ngữ Anh giúp bạn tập đặt trọng âm đúng chữ cần nhấn.
Câu hỏi thường gặp
Câu chẻ trong tiếng Anh là gì?
Là câu tách một ý ra để nhấn mạnh, thường theo hai khuôn: It is/was ... that/who ..., ví dụ It was Lan who called; và What ... is ..., ví dụ What I need is a holiday.
Trong câu chẻ It dùng who hay that?
Phần nhấn là người thì dùng who hoặc that. Phần nhấn là vật, nơi chốn, thời gian thì dùng that. Trong văn viết chuẩn tránh It was in 2019 when.
The reason is because có sai không?
Văn nói vẫn gặp, nhưng trong văn viết chuẩn nên dùng The reason is that, vì reason và because lặp ý nhau.
Làm sao nhấn mạnh một động từ bằng câu chẻ?
Dùng What ... do: What you should do is call her. What I did was ask the manager. Câu chẻ It không dùng để nhấn động từ.
Có nên dùng câu chẻ trong IELTS Speaking không?
Có, dùng vừa phải. Mở đầu bằng What I like most about it is... giúp câu trả lời trọn vẹn và có điểm nhấn, nhưng dùng câu nào cũng chẻ thì nghe gượng.
